بهگزارش ایبنا، در حالی که نظام غذایی جهانی تا حد زیادی خود را با اختلالات تجاری در کالاهای کشاورزی و کودها در پی همهگیری کووید-۱۹ و آغاز جنگ اوکراین تطبیق داده بود، درگیری کنونی در خاورمیانه مجموعه جدیدی از چالشها را در زمانی ایجاد کرده که بازارها و زنجیرههای تأمین همچنان در برابر شوکهای ژئوپلیتیکی آسیبپذیر هستند.
به گفته بسیاری از کارشناسان یکی از خطرناکترین مسائل، احتمال اختلال گسترده و پایدار در عرضه کود به دنبال کاهش صادرات نفت خام از منطقه خاورمیانه است که میتواند تولید کشاورزی جهانی و در ادامه امنیت غذایی را در اغلب مناطق دهکده جهانی تهدید کند.
براساس آمارهای ثبت شده در سال ۲۰۲۴، تا ۳۰ درصد از تجارت جهانی کود از طریق تنگه هرمز از خلیج فارس به بازارهای صادراتی سراسر جهان حمل شده است. همچنین حدود ۲۰ درصد از گاز طبیعی مایع (LNG) — بهعنوان یک ماده اولیه کلیدی برای تولید کود — و ۲۷ درصد از نفت مبادلهشده جهانی از این مسیر عبور میکند.
این درحالی است که اکنون، با توجه به تنش ایجاد شده در منطقه و محدود شدن حملونقل در این گذرگاه حیاتی دریایی، قیمتها در بازارهای انرژی و کود بهطور چشمگیری افزایش یافته و همزمان، حملات طرفین درگیری به تأسیسات تولید و مراکز صادراتی، از جمله شهر صنعتی رأس لفان در قطر (LNG) و جزیره خارگ ایران (نفت)، آسیب وارد کرده ادامه این روند میتواند بیشتر عرضه کود شیمیایی و البته مواد اولیه مورد نیاز تولید آن را تحت تاثیر قرار دهد.
حالا سئوال اصلی اینجاست که با توجه به نقش حیاتی این نهادهها در بهرهوری کشاورزی و امنیت غذایی، جنگ در منطقه خلیج فارس چه تأثیراتی بر تولید و تجارت جهانی کود خواهد داشت؟
در اینجا تمرکز بر دو مورد از سه ماده اصلی مغذی کودها، یعنی نیتروژن و فسفات (پتاس سومین مورد است) قرار دارد، زیرا منطقه خلیج فارس یکی از قطبهای بزرگ تولید هر دو محسوب میشود و تمرکز اصلی بر صادرات کشورهای حاشیه خلیج فارس است، هرچند کودها در دیگر کشورهای خاورمیانه که ممکن است در معرض خطر درگیری باشند نیز تولید میشوند، اما همانطور که قبلا اشاره شد عبور کودشیمیایی و البته گاز مایع طبیعی که از اصلیترین مواد تولید کننده کود شیمیایی است از خلیج فارس در این ارزیابی مورد توجه است.
همچنین تأثیرات احتمالی بر تولید کشاورزی و قیمت مواد غذایی بررسی شده، گزینههایی برای کاهش این شوک در زنجیره ارزش کود ارائه شده و راهکارهایی برای افزایش تابآوری در برابر شوکهای آینده مورد توجه قرار گرفته است.
پیامدها برای تجارت و تولید کود
در سه سال گذشته (۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵)، کشورهای خلیج فارس بزرگترین صادرکننده منطقهای اوره و آمونیاک (هر دو مبتنی بر نیتروژن) و دومین صادرکننده بزرگ منطقهای کودهای فسفاته مانند دیآمونیوم فسفات (DAP) و مونوآمونیوم فسفات (MAP) بودهاند. صادرات LNG از این منطقه برای تولید کود در کشورهایی با منابع محدود گاز طبیعی، از جمله هند، پاکستان، بنگلادش و ترکیه، حیاتی بوده و منطقه خلیج فارس تأمینکننده مهم کودها و اجزای کلیدی آنها برای مناطق مختلف جهان است.
سهم صادرکنندگان (خلیج فارس، روسیه، چین و سایرنقاط) کود شیمیایی در سراسر جهان
میزان خرید واردکنندگان کودشیمیایی نیتروژنه در جهان از مبداء خلیج فارس (سال ۲۰۲۳)
* کودهای نیتروژنه
گاز طبیعی
هرگونه کاهش پایدار در تولید یا صادرات LNG از خلیج فارس (قطر حدود ۱۰ درصد از تجارت جهانی گاز طبیعی را تأمین میکند) پیامدهای قابلتوجهی برای تولید کودهای نیتروژنه در سطح جهان خواهد داشت. گاز طبیعی هم ماده اولیه و هم منبع اصلی انرژی برای تولید آمونیاک است که پایه همه کودهای نیتروژنه محسوب میشود. این گاز میتواند از طریق خطوط لوله یا بهصورت LNG از طریق دریا منتقل شود. قطر بازیگر اصلی تولید LNG در خلیج فارس و سومین صادرکننده بزرگ گاز طبیعی در جهان پس از آمریکا و استرالیاست.
کاهش صادرات LNG از خلیج فارس بیشترین تأثیر را بر کشورهایی خواهد داشت که وابستگی بالایی به این منابع دارند، از جمله هند و پاکستان. اما افزایش قیمت جهانی گاز، هزینه تولید کود در سایر نقاط جهان را نیز بالا میبرد.
آمونیاک
منطقه خلیج فارس بخش قابلتوجهی از گاز طبیعی خود را به آمونیاک برای صادرات تبدیل میکند؛ بنابراین صادرات آمونیاک نیز مانند LNG در برابر دو عامل آسیبپذیر است: آسیب به تأسیسات تولید و اختلال در حملونقل دریایی از طریق تنگه هرمز.
آمونیاک یکی از اجزای حیاتی کودهای نیتروژنه و چندمغذی است و در برخی بازارها مانند آمریکا مستقیماً در مزارع استفاده میشود. در سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵، حدود ۲۹ درصد از صادرات جهانی آمونیاک از خلیج فارس انجام شده که عربستان سعودی بزرگترین صادرکننده منطقهای آن بوده است. واردکنندگان اصلی در سال ۲۰۲۵ شامل هند، کره جنوبی، مراکش، ژاپن، آفریقای جنوبی و آمریکا بودند.
اگر این اختلال ادامه یابد، افزایش قیمتها میتواند مصرف کود را کاهش داده و عملکرد محصولات کشاورزی را پایین بیاورد و در نتیجه، خطرات قابلتوجهی برای امنیت غذایی ایجاد کند.
اوره
نقش منطقه در تولید اوره حتی مهمتر است. اوره پرمصرفترین کود نیتروژنه در جهان است. کشورهای خلیج فارس در سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ حدود ۳۶ درصد از صادرات جهانی اوره را به خود اختصاص دادهاند که ایران و قطر بزرگترین صادرکنندگان و پس از آن عربستان قرار دارند. در سال ۲۰۲۵، واردکنندگان اصلی شامل هند، برزیل، استرالیا، تایلند، آمریکا، ترکیه، اتیوپی و آفریقای جنوبی بودهاند.
ایران خود یکی از تولیدکنندگان و صادرکنندگان بزرگ اوره است. هرچند آمار رسمی فائو صادرات اندکی را نشان میدهد، اما انجمن بینالمللی کود (IFA) برآورد میکند که ایران در واقع بزرگترین صادرکننده اوره در منطقه خلیج فارس است.
فسفات
منطقه خلیج فارس ۲۶ درصد از صادرات جهانی DAP و ۱۳ درصد از MAP را در اختیار دارد. عربستان سعودی بزرگترین تولیدکننده و صادرکننده منطقهای است. واردکنندگان اصلی شامل هند، برزیل، استرالیا و آمریکا هستند.
میزان خرید واردکنندگان کودشیمیایی فسفاته در جهان از مبداء خلیج فارس (سال ۲۰۲۳)
گوگرد
گوگرد که محصول جانبی پالایش نفت و گاز است، هم بهعنوان یک ماده مغذی ثانویه برای گیاهان و هم بهعنوان نهادهای کلیدی در تولید اسید سولفوریک (ضروری برای فرآوری کودهای فسفاته) اهمیت دارد. عربستان، بحرین، امارات، کویت و قطر از تأمینکنندگان اصلی گوگرد در بازارهای جهانی هستند و در مجموع نزدیک به ۵۰ درصد از تجارت جهانی گوگرد را تأمین میکنند.
با توجه به نقش حیاتی گوگرد در زنجیره ارزش کودهای فسفاته، هرگونه اختلال در صادرات آن از خلیج فارس میتواند چالشهای تولید MAP، DAP و سوپر فسفات تریپل (TSP) را در سطح جهانی تشدید کند.
پیامدها برای قیمت کود
اختلال در صادرات LNG و کود از منطقه تاکنون موجب افزایش قابلتوجه قیمتها شده و تا زمانی که تولید و حملونقل مختل باشد، این روند ادامه خواهد داشت.
این درحالی است که تولیدکنندگان اروپایی کود بهدلیل افزایش شدید قیمت گاز طبیعی خواستار حمایت دولتی شدهاند و در آمریکا نیز دولت ترامپ برای تسهیل حملونقل کود، برخی محدودیتهای قانونی را بهطور موقت تعلیق کرده و حمایتهایی در زمینه بیمه حملونقل ارائه داده است. همچنین برخی تحریمها برای کاهش فشار قیمتی برداشته شده است.
از سوی دیگر هند اعلام کرده ذخایر کافی برای فصل کشت بارانی دارد، اما خواستار اقداماتی مانند لحاظ کردن افزایش قیمت مواد اولیه در یارانهها و اولویت دادن به تأمین گاز برای بخش کود شده است.
نوسان قیمت انواع کود شیمیایی (ژانویه ۲۰۲۱ تا ژانویه ۲۰۲۶)
ارزیابی آسیبپذیری
کاهش شدید عرضه گاز طبیعی و کود ابتدا کشورهایی را تحت تأثیر قرار میدهد که وابستگی زیادی به واردات از خلیج فارس دارند یا این کالاها را از بازارهای جهانی تأمین میکنند.
براساس برآوردها کشورهای آفریقایی با وجود افزایش ظرفیت تولید در سالهای اخیر همچنان بسیاری از این کشورها همچنان به واردات وابسته بوده و بهطور ویژه از این رویداد آسیبپذیری دارند. این درحالی است که کشورهای منطقه یاد شده در تنش میان اوکران و روسیه نیز برای کاهش وابستگی خود گامهایی برداشتند تاجایی که استفاده از کود در آفریقا در سال ۲۰۲۲ پس از جنگ اوکراین ۲۵ درصد کاهش یافت و هدفگذاری شده است این میزان کاهش وابستگی به کود شیمیایی وارداتی تا سال ۲۰۳۴ افزایش یابد.
بهگفته کارشناسان اگرچه یارانههای کود در آفریقا و آسیا رایج است، اما نباید فراموش کرد که کشورهای کمدرآمد ممکن است در تأمین مالی این یارانهها با مشکل مواجه شده و در نهایت روند افزایشی قیمت محصولات کشاورزی تجربه شود آنهم به دلیل ناتوانی برخی از تولیدکنندگان در تامین کودشیمیایی موردنیاز کشت.
تأثیر بر تولید کشاورزی و قیمت مواد غذایی
به هرحال برآوردها نشان میدهد افزایش قیمت کود و انرژی تهدیدی برای تولید در بخش کشاورزی است. این افزایشها در شرایطی رخ میدهد که قیمت محصولات کشاورزی نسبتاً پایینتر است و این امر نسبت قیمت نهاده به محصول را نامطلوب میکند و معمولاً به کاهش مصرف کود و در نتیجه کاهش تولید منجر میشود.
براساس برآوردها برخلاف سال ۲۰۲۲، که قیمت محصولات نیز افزایش یافت، در شرایط فعلی این جبران کمتر اتفاق میافتد. با این حال، کاهش تولید ممکن است فوری نباشد، زیرا برخی مواد مغذی در خاک باقی میمانند و کشاورزان میتوانند به کشت محصولات کممصرفتر روی آورند.
افزایش طولانیمدت قیمت کود، بهویژه کودهای نیتروژنه، میتواند عملکرد محصولات وابسته به نیتروژن را کاهش داده و به افزایش شدید قیمت مواد غذایی در آینده نزدیک منجر شود.
عوامل اثرگذار در مدیریت شرایط
آسیبپذیرترین کشورها آنهایی هستند که وابستگی زیادی به کود و گاز طبیعی خلیج فارس دارند—که بیشتر در منطقه آفریقا و جنوب آسیا قراردارند.
تجربه جنگ اوکراین نشان داد مسیرهای تجاری جدید میتوانند شکل بگیرند. انتقال مسیرهای صادراتی از خلیج فارس نیز ممکن است، اما با هزینهها و چالشهای قابلتوجهی همراه است.
به گفته کارشناسان اقتصاد کشاورزی در صورت محدود شدن صادرات LNG از خلیج فارس، کشورهایی مانند آمریکا و استرالیا ممکن است صادرات خود را افزایش دهند و در عین حال برخی کشورها نیز ممکن است به استفاده از زغالسنگ برای تولید انرژی و کود روی آورند که پیامدهای منفی زیستمحیطی خواهد داشت.
افزایش تولید کود
برخی تولیدکنندگان ظرفیت افزایش تولید را دارند و پیشبینی میشود ظرفیت تولید در سالهای آینده افزایش یابد، اما برآوردها نشان میدهد با توجه به روند افزایشی تقاضای غذا در سراسر جهان این افزایش برای جبران کاهش فعلی کافی نیست.
در همین حال توجه به استفاده از کودهای زیستی نیز میتواند راهکاری مناسب برای جبران این کمبود در سراسر جهان شناخته شود به عنوان مثال توسعه آمونیاک «سبز» میتواند راهکاری بلندمدت باشد، اما سهم آن هنوز بسیار محدود است.
از سوی دیگر برخی کارشناسان تاکید میکنند در سمت تقاضا نیز توجه به بهرهوری مصرف کود، استفاده از کودهای آلی و فناوریهای جدید میتواند به کاهش فشار تنشهای اخیر در منطقه خلیج فارس به بازار جهانی کمک کند، هرچند محدودیتهایی وجود دارد.
جمعبندی
درگیری جاری در منطقه خلیج فارس سومین شوک بزرگ به بازارهای کود در شش سال گذشته است که با وجود انعطافپذیری نسبی بازار روند روبه رشد تقاضا آسیبپذیریهای ساختاری آن را همچنان پابرجا نگهداشته است که این آسیبپذیریهای ساختاری را میتوان تمرکز تولید در چند منطقه، وابستگی به سوختهای فسیلی و تجارت بینالمللی و ناکارآمدی در مصرف کود دانست و جای تردید نیست که این عوامل همچنان کشاورزی جهانی و در نهایت امنیت غذایی را در معرض ریسکهای جدی قرار میدهند.
